NPO
NTR
19 december 2015

Het 26e Groot Dictee der Nederlandse Taal werd zaterdag 19 december uitgezonden bij de NTR op NPO 2.

19 december 2015

 

Lang leve het heen-en-weer­­­

 

Ik was een pensionaatsmeisje met een goeiige nonkel die redemptorist was en 's zondags te allen tijde een soutane droeg. In de Congolese brousse praatte hij Kikongo en dronk palmwijn zo zacht als leguanenhuid.

 

Pontificaal gezeten in mijn bomma’s fauteuil, onder de Byzantijnse afbeelding van Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand in haar karmozijnrode gewaad, een drupje

Elixir d’Anvers op het ovale bijzettafeltje, liet heeroom tijdens zijn congé sigarenrook de kamer in kringelen.

 

Op mijn tweeëntwintigste verliet ik dit sacrosancte, breliaanse universum en verkaste naar Nederland, waar een kotelet een karbonade heette, caoutchouc rubber, een froufrou een pony en een brood niet grijs was maar bruin.

 

In Mokum voelde ik me algauw senang. Ik leerde jij-bakken pareren, linkmiegels vermijden en ervoer mijn expatriatie nooit als een collocatie. Allengs maakte ik kennis met hachee, gruttenpap en krentjebrij, maar ook met saté en spekkoek, en at niet alleen halal maar ook koosjer.

 

‘Wordt mijn dochter daarginds niet te astrant?’, weifelde mijn moeder. Ze prefereerde inmiddels dat ik Neerpelts sprak – alles beter dan dat gutturale Hollands. Mijn vader fulmineerde tegen het perfide drugsbeleid van de noorderburen en hun promiscuïteitbevorderende seksshops, maar hun eloquentie apprecieerde hij en het Groot Dictee miste hij niet één keer.

 

Jeminee, ben ik na al die jaren verkaasd? Vast en zeker, al val ik geenszins van Scylla in Charybdis wanneer ik – om te spreken met de onlangs verscheiden Drs. P – vice versa heen en weer vaar tussen beide taal- en cultuuroevers.

 

 

19 december 2015

 

Juryleden

 

Ludo Permentier (zin 1 en 4)

Annemarie Jorritsma (zin 2 en 5)

Lieve Joris (zin 3 en 6)

 

Volgorde van behandeling
(op het spreekgestoelte in de Eerste Kamer
van links naar rechts, vanuit de Kamer gezien):

 

GB = Groene Boekje, de Woordenlijst Nederlandse taal, 2015.

VD = Van Dale, het Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, 2015

 

-

 

Lang leve het heen-en-weer­­­

het heen-en-weer: met streepjes als het een zelfstandig naamwoord is. Uitdrukking: het heen-en-weer van iets krijgen = er zenuwachtig van worden. Als bijwoord is het zonder streepjes: heen en weer reizen (zie zin 5).

 

Zin 1. LUDO PERMENTIER

 

Ik was een pensionaatsmeisje met een goeiige nonkel die redemptorist was en ‘s zondags

te allen tijde een soutane droeg. In de Congolese brousse praatte hij Kikongo en dronk palmwijn zo zacht als leguanenhuid.

 

goeiige: geen trema op de tweede i omdat twee i’s niet samen één klank voorstellen.

nonkel: spreektalig Vlaams woord voor ‘oom’, van het Franse ‘oncle’.

redemptorist: pater van de congregatie van de Allerheiligste Verlosser. Redemptor is Latijn voor ‘de Verlosser’. Zoals alle titels van geestelijken en aanhangers van een godsdienst of een andere overtuiging, zonder hoofdletter.

’s zondags: voluit ‘des zondags’, dus ‘op zondag’. De apostrof komt waar de letters zijn weggelaten, dus voor de s. U had ook ‘zondags’ mogen schrijven, zonder ’s ervoor. Ook dat woord staat in Van Dale als bijwoord, met de betekenis ‘op zondag’.

te allen tijde: verouderde uitdrukking; let op de naamvalsvormen.

soutane: het zwarte gewaad met een lange rij knopjes, dat katholieke priesters vroeger droegen.

brousse: een Frans woord voor jungle of rimboe. Wordt vooral in Vlaanderen gebruikt.

Kikongo: een Bantoetaal, gesproken door de Kongo, een volk dat woont in het vroegere koninkrijk Kongo, in het grensgebied van het huidige Congo-Kinshasa, Congo-Brazzaville en Angola. Kikongo wordt met tweemaal een k geschreven, terwijl de naam van het land Congo en het daarvan afgeleide woord Congolees, met c zijn.

leguanenhuid: met tussen-n omdat het woord leguaan een meervoud heeft op –en.

 

 

Zin 2.  ANNEMARIE JORRITSMA

 

Pontificaal gezeten in mijn bomma’s fauteuil, onder de Byzantijnse afbeelding van

Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand in haar karmozijnrode gewaad, een drupje Elixir d’Anvers op het ovale bijzettafeltje, liet heeroom tijdens zijn congé sigarenrook de kamer in kringelen.

 

pontificaal: als een bisschop of een paus. Afgeleid van pontifex = opperpriester. Hier wordt bedoeld: zo gaan zitten dat men niet om je heen kan.

bomma’s: bomma is een spreektalig Vlaams woord voor oma. Omdat het woord eindigt met een heldere klinker, komt er een apostrof voor de bezits-s.

Byzantijnse: betekent: wat betrekking heeft op Byzantium of op de Grieks-katholieke kerk en cultuur. Wordt in die betekenis met hoofdletter geschreven. Het woord kan ook betekenen ‘kleingeestig’ of ‘slaafs’. Dan vervalt de hoofdletter. Let ook op de y en de z.

Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand: een van de talloze namen die in het katholieke geloof gegeven worden aan Maria. Onze-Lieve-Vrouw wordt altijd met streepjes geschreven omdat het een vaste samenkoppeling van woorden is. Het geheel is een eigennaam, vandaar de hoofdletters.

karmozijnrode: karmozijn is een helrode kleur die vroeger gemaakt werd van het schild van de kermes of schildluis. ‘Karmozijnrode’ aan elkaar, zoals ook helrood of grasgroen.

Elixir d’Anvers: kruidig en zoet likeurtje, Antwerpse specialiteit maar met een Franse naam.

ovale: veel mensen zullen hier een –n aan willen schrijven (naar analogie met bv. ‘metalen’), maar het is geen stofnaam, wel een verbogen vorm van ‘ovaal’.

heeroom: een oom die katholieke priester is. Het vrouwelijke is ‘tante non(neke)’.

de kamer in kringelen/inkringelen: of u in+kringelen aan elkaar vast schrijft of los, we hebben het allebei goedgekeurd. De woordenboeken lijken hier geen vaste regel voor te gebruiken en ‘inkringelen/in kringelen’ komt er niet in voor.

 

 

Zin 3.  LIEVE JORIS

 

Op mijn tweeëntwintigste verliet ik dit sacrosancte, breliaanse universum en verkaste

naar Nederland, waar een kotelet een karbonade heette, caoutchouc rubber, een froufrou een pony en een brood niet grijs was maar bruin.

 

tweeëntwintigste: drie e’s na elkaar en een trema op de derde

sacrosancte: komt van het Latijn ‘sacrosanctus’ = onschendbaar, heilig, eerwaardig.

breliaanse: afgeleid van de familienaam Brel, verwijzend naar Jacques Brel die de sfeer in die huiskamer treffend in chansons heeft vertolkt. Als we een bijvoeglijk naamwoord maken van een persoonsnaam, vervalt de hoofdletter.

verkaste: met één t, want het werkwoord is ‘verkassen’. Het heeft te maken met een kas (een serre) en niet met een kast.

kotelet: met k. Geen dakje op de o.

karbonade: met k.

caoutchouc: zoals in het Frans. Nederlanders spreken het uit met k achteraan, Sommige Belgen laten die vallen, zoals in het Frans.

froufrou: zoals in het Frans, waar ‘froufrou’ ‘geritsel’ betekent. Wat Belgen een ‘froufrou’ noemen, is in het Frans ‘une frange’. Het is dus haar dat boven de wenkbrauwen horizontaal is afgeknipt.

 

 

Zin 4. LUDO PERMENTIER

 

In Mokum voelde ik me algauw senang. Ik leerde jij-bakken pareren, linkmiegels vermijden en ervoer mijn expatriatie nooit als een collocatie. Allengs maakte ik kennis met hachee, gruttenpap en krentjebrij, maar ook met saté en spekkoek, en at niet alleen halal maar ook koosjer.

 

Mokum is een benaming voor Amsterdam in het Bargoens, de geheimtaal voor dieven en landlopers.

senang: Maleis woord, komt alleen in het Nederlands van Nederland voor. Betekent: lekker, behaaglijk.

jij-bakken: een manier om een verwijt terug te kaatsen. Bijvoorbeeld als iemand zegt dat je veel rommel maakt, antwoorden: ‘Achter in je tuin ligt anders ook wel een vuilnisbelt!’

pareren: tweemaal met enkele r. Term uit de schermsport. Betekent: ‘afwenden’ of ‘tegenhouden’. Ook in de rijschool wordt de term gebruikt, voor ‘tot stilstand brengen’.

linkmiegels: komt alleen in Nederland voor. Is afkomstig van het Rotwelsch, een Duitse boeven- en landloperstaal. Het betekent: ‘gewiekste of lepe venten’.

expatriatie: al dan niet vrijwillig vertrek uit het vaderland

collocatie: heeft uiteenlopende betekenissen. Hier wordt de Vlaamse betekenis bedoeld: ‘gedwongen opname in een instelling’.

hachee: Nederlands stoofgerecht, te vergelijken met het Vlaamse stoofvlees. We schrijven het op z’n Nederlands met ee achteraan, zoals puree en fricassee. Maar andere woorden voor gerechten, zoals paté en saté, zijn met een accent.

gruttenpap: brij van melk of karnemelk met grutten, dat is gepeld en gebroken graan. Grutten is een meervoud met een n achteraan. Die zien we daarom ook in de samenstelling gruttenpap.

krentjebrij: komt alleen voor in Nederland. Wordt ook watergruwel genoemd. Is een nagerecht met onder meer bessensap, gort, krenten en suiker.

halal en koosjer: met kleine letter.

 

 

Zin 5.  ANNEMARIE JORRITSMA

 

‘Wordt mijn dochter daarginds niet te astrant?’, weifelde mijn moeder. Ze prefereerde inmiddels dat ik Neerpelts sprak – alles beter dan dat gutturale Hollands. Mijn vader fulmineerde tegen het perfide drugsbeleid van de noorderburen en hun promiscuïteitbevorderende seksshops, maar hun eloquentie apprecieerde hij

en het Groot Dictee miste hij niet één keer.

 

astrant: verbastering van het verouderde Franse ‘assurant’. Betekent: vrijpostig, brutaal.

Neerpelts: het dialect van de Limburgse gemeente Neerpelt.

gutturale: in de keel gevormde. Gutturale medeklinkers zijn de g, ch en k.

fulmineerde: fulmineren = heftig uitvaren, foeteren.

perfide: valse, verraderlijke. Niet met ie maar met i.

noorderburen: Zo noemen Vlamingen de Nederlanders. Zonder hoofdletter, omdat ‘noorden’ hier een kompasrichting is.

promiscuïteitbevorderende: mag ook los worden geschreven ‘promiscuïteit bevorderende’. Promiscuïteit = vrij seksueel verkeer of ongehuwd samenwonen.

seksshops: in het Engels met x, bij ons met ks. ‘Sexappeal’ en ‘sexy’ zijn bijna de enige woorden waar seks met x is.

eloquentie: welsprekendheid.

apprecieerde: met dubbele p.

miste: met enkele t, want het is een vorm van het werkwoord missen, niet van misten.

 

 

Zin 6.  LIEVE  JORIS

 

Jeminee, ben ik na al die jaren verkaasd? Vast en zeker, al val ik geenszins van Scylla in Charybdis wanneer ik – om te spreken met de onlangs verscheiden Drs. P – vice versa heen en weer vaar tussen beide taal- en cultuuroevers.

 

jeminee: verbastering van ‘Jesus Domine’, O Here Jezus.

verkaasd: van het werkwoord verkazen. Dat betekent, naast ‘in kaas veranderen’ ook ‘vernederlandsen’. Met d, en dat kun je horen als je zegt: ‘verkaasde’.

geenszins: volstrekt niet. De s vinden we ook terug in ‘alleszins’ en ‘enigszins’.

van Scylla in Charybdis vallen: van de regen in de drup komen. Wie door een bepaalde

zee-engte wilde varen, werd volgens de Griekse mythologie belaagd door twee gevaren. Aan de ene kant Scylla, een soort draak met zes hondenkoppen; aan de andere kant Charybdis, een zeemonster dat enorme hoeveelheden water naar beneden zoog en draaikolken veroorzaakte. De Argonauten overleefden deze gevaren en ook Odysseus kwam erdoorheen.

vice versa en heen en weer betekenen hetzelfde. Als bijwoord schrijven we geen streepjes.

taal- en cultuuroevers: dit is een samentrekking. De volledige vorm is ‘taaloevers en cultuuroevers’. Op de plaats van het weggelaten deel plaatsen we een streepje.

 

Den Haag , 19 december 2015 - Nederland heeft het Groot Dictee der Nederlandse Taal gewonnen. Dat bleek vanavond tijdens de uitzending van het NTR-programma op NPO2. Een koppel van de Nederlandse scenarist en regisseur Frank Ketelaar als prominent en Volkskrantlezer Mark Beumer versloegen het Vlaamse team van prominent Bart Cannaerts en Bert De Kerpel, een lezer van De Morgen, in de finaleronde.

GrootDictee winnaars klein

De 60 deelnemers maakten in het dictee, dat geschreven werd door Lieve Joris, in totaal 1367 fouten, een gemiddelde van 23 fouten.
Finalist Frank Ketelaar maakte 18 fouten in het dictee en Volkskrantlezer Mark Beumer ging met 11 fouten naar de finale. Vlaanderen werd in de finale vertegenwoordigd door Bert De Kerpel, een lezer van De Morgen met 11 fouten, en door de prominent Bart Cannaerts. Hij maakte 16 fouten in het dictee.

In de finaleronde, die dit jaar in het leven geroepen werd, bleek het Nederlandse team het sterkst. Zij maakten uiteindelijk de minste fouten, 6. De Vlamingen maakten 8 fouten. Zij moesten achtereenvolgens spellen: tomaten-groentesoep, of-of-, caffè latte, F-16-piloot, déjà-vugevoel, gequeued.

 

De 31 Nederlanders maakten 747 fouten, een gemiddelde van 24. De 29 Vlamingen maakten 620 fouten, een gemiddelde van 21. Mateusz Klimek, de Poolse deelnemer met een wildcard, maakte 32 fouten. Hij is meegeteld in het gemiddelde van de Nederlanders.

 

Direct na afloop van de uitzending verzorgt de redactie van Het Groot Dictee vanuit de NTR een Q&A op Twitter. Taaldeskundige Jan Peter Pellemans geeft antwoord op vragen van kijkers via #GrootDictee.

19 december 2015

In volgorde van het Dictee. Bekijk voor betekenissen en uitleg het juryrapport.

 

heen-en-weer­­­

goeiige

nonkel

redemptorist

‘s zondags

te allen tijde

soutane

brousse

Kikongo

leguanenhuid.

Pontificaal

bomma’s

Byzantijnse

Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand

karmozijnrode

Elixir d’ Anvers

ovale

heeroom

in kringelen

tweeëntwintigste

sacrosancte

breliaanse

verkaste

kotelet

karbonade

caoutchouc

froufrou

Mokum

senang

jij-bakken

pareren

linkmiegels

expatriatie

collocatie

hachee

gruttenpap

krentjebrij

halal

koosjer

astrant

Neerpelts

gutturale

fulmineerde

perfide

noorderburen

promiscuïteitbevorderende

seksshops

eloquentie

apprecieerde

miste

Jeminee

verkaasd

geenszins

van Scylla in Charybdis

vice versa heen en weer

taal- en cultuuroevers

 

 

Politiek verslaggever Ron Fresen (NOS), Radio-dj Eva Koreman (3FM), tv-producent Bert van Leeuwen, actrice Imanuelle Grives en rapper Sef, bekend van hits met The Opposites, behoren dit jaar tot de Nederlandse prominente deelnemers van Het Groot Dictee der Nederlandse Taal.


Andere opzet

Het Groot Dictee 2015, de 26e editie, krijgt een andere opzet dan de voorgaande 25 keer.
Was Het Groot Dictee in die jaren een spellingwedstrijd tussen de prominenten en de krantenlezers, dit jaar wordt het een echte derby der lage landen, een taalstrijd tussen Nederland en Vlaanderen. Aan de ene zijde van de Eerste Kamer nemen de Nederlanders plaats: 15 prominenten en 15 lezers van de Volkskrant; aan de andere zijde de Vlamingen: 15 prominenten en 15 lezers van De Morgen. Gezamenlijk maken zij het dictee.

Na het schrijven van het dictee volgt de finale. De beste speller van de Volkskrant vormt een team met de beste prominente Nederlander; de beste speller van De Morgen vormt een team met de beste Vlaamse prominent. In de finale krijgen de teamleden de opdracht tien moeilijke woorden te spellen. Het team dat uiteindelijk de minste fouten maakt, is de winnaar van Het Groot Dictee der Nederlandse Taal 2015: Nederland of Vlaanderen.

Aan Het Groot Dictee der Nederlandse Taal doen dertig bekende Nederlanders en Vlamingen mee. Zij nemen het op tegen dertig spellingkenners, die zich plaatsen via een voorronde in de Volkskrant en de Vlaamse krant De Morgen.


De Nederlandse prominenten zijn o.a.
(namen onder voorbehoud):

Nicole Buch (tv-producent en presentatrice), Ron Fresen (politiek verslaggever NOS Journaal), Imanuelle Grives (actrice o.a. Alleen maar Nette Mensen en BNN-serie Vechtershart), Sharon Gesthuizen (Tweede Kamerlid voor de SP, woordvoerder Economische Zaken en justitie). Katja Herbers (actrice Het Nationaal Toneel, Divorce, Manhattan), Sergio Ijssel (Acteur Flikken Maastricht, de Dino Show, Bon Bini Holland), Nynke de Jong (Journaliste en columniste o.a. NRC Next, schrijfster), Frank Ketelaar (Scenarist en regisseur van o.a. de tv- serie Overspel en de film Bloed, zweet en tranen), Cécile Koekkoek (hoofdredacteur VARAgids), Mateusz Klimek (Poolse winnaar Internationaal Studentendictee der Nederlandse Taal - wild card), Eva Koreman (Radio-dj 3FM), Bert van Leeuwen (tv-producent), Alex Pastoor (Hoofdtrainer van Sparta Rotterdam), Sef (Youssef Gnaoui) (rapper o.a. The Opposites), en Ad Visser (oud-radiopresentator en televisiepresentator o.a. Toppop.


De Vlaamse prominenten zijn o.a.
(namen onder voorbehoud):

Bart Cannaerts (stand-upcomedian, zanger en televisiemaker), Kris De Smet (Muzikant, bekend van De Nieuwe Snaar), Fred Eerdekens (beeldend kunstenaar), Fikry El Azzouzi (auteur, theatermaker, columnist), Michèle George (dressuurruiter, 4 keer Paralympisch goud), Corry Hancké (journaliste voor De Standaard), Marleen Merckx (actrice bekend van soapserie Thuis), Björn Rzoska  (fractieleider Groen in het Vlaams Parlement), Frederik Sioen (singer-songwriter, componist), Gratienne Sioncke (vrouwelijke ondernemer van het jaar 2015 met Borginsole), Fatma Taspinar (journaliste VRT, radioverslaggever justitie en Turkije), Lara Taveirne (auteur De Kinderen van Calais, Vlaamse debuutprijs 2015), Bogdan Vanden Berghe (algemeen directeur 11.11.11, org. voor ontwikkelingssamenwerking), Elviera Velghe (directrice FotoMuseum Antwerpen), Sien Wynants (tv-presentatrice Ketnet, muzikant).